Prawidłowy poziom żelaza we krwi seniorów ma kluczowe znaczenie dla zdrowia.  Bezpośrednio wpływa na codzienne funkcjonowanie, w tym także pracę serca i układu krążeniowego. Z kolei niedobór żelaza nie tylko powoduje przyspieszone uczucie zmęczenia i osłabienie, ale także przyczynia się do zaburzeń procesów krwiotwórczych czy odpornościowych. Jakie zatem są objawy niedoboru żelaza? Czy są jakieś sposoby na to, jak zadbać o odpowiedni poziom żelaza u seniorów?

Rola żelaza w organizmie seniora i wyzwania związane z jego przyswajaniem

Żelazo to składnik mineralny, który każdego dnia powinien być dostarczany wraz z dietą. Odgrywa ono kluczową rolę w transporcie tlenu – jako składnik m. in. hemoglobiny umożliwia rozprowadzanie go po całym organizmie. Jednocześnie odpowiedni poziom żelaza wpływa na prawidłowy przebieg procesów krwiotwórczych czy odpornościowych. Nie do przecenienia jest także jego rola dla układu krążenia, gdzie żelazo umożliwia prawidłową pracę mięśnia sercowego [1].

Jednocześnie u seniorów przyswajanie żelaza może być utrudnione, co jest związane ze zmianami jakie zachodzą w organizmie. Mianowicie u osób starszych zmniejszona jest produkcja kwasu solnego, który zapewnia optymalne warunki do wchłaniania żelaza. Dodatkowo, u seniorów częściej występują różne schorzenia (np. przewodu pokarmowego) i także często przyjmowanych jest na stałe wiele leków. Te czynniki powodują, że  wchłanianie żelaza u seniorów może być znacznie mniej efektywne [2].

Czym jest niedobór żelaza  i dlaczego dotyka osoby starsze?

Niedobór żelaza to stan, w którym poziom tego pierwiastka w organizmie jest niewystarczający do pokrycia codziennych potrzeb. Początkowo taki niedobór może nawet przebiegać bezobjawowo lub objawy nie są charakterystyczne np. pojawia się zmęczenie czy bladość. W miarę upływu czasu i narastania zbyt niskiej ilości żelaza może dojść do nasilenia odczuwanych objawów. Przewlekły niedobór żelaza wpływa nie tylko na samopoczucie, ale również może być przyczyną zaburzenia pracy serca! Mianowicie niedobór żelaza utrudnia wymianę tlenową i oddychanie komórkowe. W konsekwencji mięsień sercowy musi wykonać znacznie większą pracę, aby zadbać o odpowiednie natlenowanie organizmu [1, 2].

Niestety seniorzy są w grupie wyższego ryzyka w zakresie niedoboru żelaza. Jest to związane z pogorszeniem zdolności trawiennych, stosowaniem wielu leków czy chorobami przewlekłymi. Nierzadko także dieta osób w starszym wieku może być mniej zróżnicowana czy skromna, co także może nasilać niedobór żelaza [2].  

Główne przyczyny  niedoboru żelaza u seniorów

Zgodnie z tym co wspomniano wyżej, osoby starsze są w grupie ryzyka niedoborów żelaza. Sytuacja ta jest związana z kilkoma czynnikami:

• występowanie niedoborów żywieniowych ogółem – u seniorów obserwuje się niedobory różnych składników takich jak wit. E, C czy D, a także żelaza i witamin z grupy B, co jest związane z monotonną lub zbyt skromną dietą; w przypadku żelaza i jego niedoborów u seniorów jedną z najczęstszych przyczyn jest ograniczanie spożycia mięsa [3];
• choroby przewlekłe – zwłaszcza, gdy dotyczą one przewodu pokarmowego np. stany zapalne błony śluzowej jelit, które powodują ograniczenia we wchłanianiu żelaza;  gdy choroby przewlekłe są związane z krwawieniem z przewodu pokarmowego lub nasilają stan zapalny np. nowotwory, choroba wrzodowa, wtedy zwiększają one zapotrzebowanie na żelazo; niektóre schorzenia takie jak przewlekła choroba nerek wpływają także negatywnie na apetyt, co zwiększa ryzyko niedoborów [2, 3];
• leki – sam wiek senioralny nierzadko związany jest z koniecznością stosowania wielu różnych leków, co nie tylko nasila niedobory żywieniowe, w tym niedobory żelaza, ale także same leki mogą wpływać negatywnie na wchłanianie tego składnika np. inhibitory pompy protonowej (stosowane w chorobie wrzodowej) czy metformina (stosowana w cukrzycy) [2, 3].

Objawy niedoboru żelaza

Wśród podstawowych objawów niedoboru żelaza wymienia się:

• przewlekłe zmęczenie i osłabienie,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• duszności przy wysiłku,
• zawroty głowy,
• uczucie kołatania serca,
• osłabienie włosów i paznokci,
• pękanie kącików ust,
• zaburzenia koncentracji i pamięci [1].

Warto zauważyć, że wszystkie wyżej wymienione nie są zbyt specyficzne i mogą być mylnie przypisywane procesom starzenia. Z tego względu nigdy nie należy bagatelizować osłabienia czy złego samopoczucia, tym bardziej u seniorów. Odczuwanie powyższych dolegliwości należy koniecznie skonsultować z lekarzem.

Wpływ niedoboru żelaza na obciążenie mięśnia sercowego

Jednym z kluczowych zadań żelaza jest transport tlenu do wszystkich komórek, narządów i układów. To właśnie dzięki niemu zachodzi oddychanie komórkowe i możliwa jest produkcja energii przez komórki całego organizmu, w tym komórki mięśnia sercowego. Jednocześnie, gdy dochodzi do niedoboru żelaza, także oddychanie komórkowe i produkcja energii zostają zaburzone, co organizm będzie starał się zrekompensować. Jednym z mechanizmów będzie nasilenie wymiany tlenowej poprzez zwiększoną pracę serca. Gdy sytuacja ta będzie się przedłużać, dochodzić może do przeciążenia mięśnia sercowego, zwiększonego ryzyka przerostu lewej komory oraz do rozwoju niewydolności serca [1, 4].

Osoby z niedoborem żelaza i występującymi chorobami układu krążenia mają zdecydowanie gorsze rokowanie. Niedobór tego składnika nie tylko nasila odczuwane objawy niewydolności serca, ale także zwiększa ryzyko hospitalizacji i zgonu z przyczyn sercowo – naczyniowych [4].

Niedobory żelaza a zaburzenia rytmu serca i spadek wydolności

Niedobór żelaza może także prowadzić do zaburzeń rytmu serca, czyli arytmii, co jest związane z zachodzeniem wspomnianych wyżej mechanizmów kompensacyjnych. Na zaburzenia rytmu serca będą szczególnie podatne osoby z już istniejącymi chorobami układu krążenia. Sumarycznie – zaburzenia pracy serca i niedobory żelaza – powodują spadek wydolności, szybszą męczliwość i osłabioną tolerancję wysiłku [1, 3, 4].

Jak dbać o poziom żelaza?

Organizm człowieka ma ograniczone możliwości magazynowania żelaza, głównie w wątrobie. Jednakże jest ono używane każdego dnia na realizację bieżących potrzeb. Stąd konieczne jest zadbanie o jego odpowiedni poziom. Od czego warto zacząć, chcąc zadbać o odpowiedni poziom żelaza? Oczywiście od diety!

Klucz do zdrowia serca seniora – dieta bogata w żelazo

Podstawą w zapewnieniu odpowiedniego poziomu żelaza jest zdrowa i pełnowartościowa dieta. Zgodnie z wytycznymi ekspertów osoby dojrzałe i seniorzy (od 51 r. ż.) powinny dziennie spożywać co najmniej 10 mg żelaza dziennie (norma RDA – zalecane dzienne spożycie). Oczywiście w indywidualnej sytuacji np. przyjmując określone leki czy mając choroby przewlekłe, zapotrzebowanie może być wyższe [5].

Na co dzień należy zwrócić uwagę na trzy aspekty diety:

• produkty bogate w żelazo, zwłaszcza hemowe, a więc czerwone mięso, drób, ryby – żelazo w tej postaci wchłania się najlepiej; takie produkty można spożywać codziennie – zwłaszcza drób i ryby;
• produkty, które sprzyjają wchłanianiu żelaza także są istotne, zwłaszcza gdy spożywamy żelazo niehemowe np. z jaj, zielonych warzyw liściastych, nasion roślin strączkowych czy produktów zbożowych. Aby zwiększyć przyswajanie żelaza właśnie z tych produktów, warto je łączyć z witaminą C – np. dodając do posiłku paprykę, natkę pietruszki czy świeży sok pomarańczowy;
• dieta zróżnicowana, bogata w świeże i sezonowe produkty, a także produkty odzwierzęce: właśnie taki model żywienia ułatwia dostarczanie innych, cennych składników diety takich jak witaminy z grupy B czy cynk i żelazo. U seniorów szczególnie częste są także niedobory witaminy B12, którą uzupełnić można poprzez spożywanie produktów odzwierzęcych takich jak jaja, mięso, ryby czy nabiał [1].

Gdy podaż z dietą jest niewystarczająca, warto rozważyć dodatkową suplementację żelaza, co może ułatwić codzienne bilansowanie menu. Przed włączeniem preparatu warto skonsultować się z doświadczonym specjalistą np. farmaceutą lub dietetykiem. Wizyta zwłaszcza u tego drugiego specjalisty będzie szczególnie cenna, ponieważ pomoże on nam nie tylko dobrać odpowiedni suplement, ale także wskaże jak zdrowo zbilansować dietę i dopasować ją do naszych potrzeb.

Co utrudnia wchłanianie żelaza? Produkty do ograniczenia

Gdy zostanie u nas zdiagnozowany niedobór żelaza, oprócz diety bogatej w ten składnik czy dodatkowej suplementacji, warto także unikać produktów, które ograniczają jego wchłanianie. Poniższych produktów nie zaleca się spożywać zwłaszcza w tym samym czasie co posiłków bogatych w żelazo czy jego dodatkowych preparatów. Wśród nich warto wymienić:

• napoje takie jak kawa i herbata – zawierają taniny i polifenole ograniczające wchłanianie żelaza,
• produkty mleczne – zawierają one wapń konkurujący z żelazem o wchłanianie; jednocześnie należy pamiętać, że u seniorów nie zaleca się ich całkowitej eliminacji, optymalnym rozwiązaniem będzie spożywanie tych produktów w innych posiłkach, niż produkty bogate w żelazo,
• produkty zbożowe, ale pełnoziarniste – z uwagi na błonnik czy polifenole mogą ograniczać wchłanianie żelaza,
• szczaw, rabarbar, szpinak – choć potencjalnie zdrowe to zawierają szczawiany, które również mogą ograniczać wchłanianie żelaza [1, 2].

Holistyczne podejście do profilaktyki niedoboru żelaza

Chcąc zadbać o odpowiedni poziom żelaza, zwłaszcza w przypadku seniorów, konieczne jest zadbanie o zróżnicowaną, dobrej jakości dietę, bogatą w produkty zawierające żelazo. Jednocześnie, czasami dieta nie jest wystarczająca, co jest związane ze zmianami następującymi z wiekiem, stosowanym leczeniem czy chorobami przewlekłymi. W takich sytuacjach konieczne może być włączenie dodatkowych preparatów będących źródłem żelaza pod postacią suplementów diety. Decyzję o wyborze odpowiedniego preparatu warto skonsultować z dietetykiem lub farmaceutą. To właśnie na bazie badań specjalista określi nasze potrzeby. Stąd należy także pamiętać o regularnym wykonywaniu badań krwi. Umożliwi to nie tylko dopasowanie odpowiedniego postępowania, ale także wykrycie niedoboru na jego wczesnym etapie.

Podsumowując, żelazo to ważny składnik diety, który wpływa na wiele aspektów naszego codziennego funkcjonowania. Jego niedobór nie tylko upośledza prawidłowe procesy krwiotwórcze czy oddychania, ale także może nasilać objawy niewydolności serca czy powodować poważne zaburzenia jego pracy. Chcąc zadbać o swoje zdrowie warto regularnie wykonywać badania krwi, a w razie niedoborów reagować – zwiększać podaż żelaza w diecie lub włączać dodatkową suplementację. 

Bibliografia:

1. J. Gawęcki. Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010.
2. E. Jarosz. Dieta seniora. PZWL 2019.
3. E. Bogacka. Żywienie osób starszych w praktyce lekarza rodzinnego. Lekarz POZ 6/2018:511-517.
4. M. Kasztura i wsp. Żelazne serce— co o nim wiemy, a czego nie? Kosmos. Problemy Nauki Biologicznych 2014:63:3:387-393.
5. E. Rychlik i wsp. Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, 2024.